Forskersonen er forskning.nos side for debatt og forskernes egne tekster. Meninger i tekstene gir uttrykk for skribentenes holdninger. Hvis du ønsker å delta i debatten, kan du lese hvordan her.

Eit lite barn kjem bort til eit bord der det ligg mange ulike bøker. Nokre har klaffar, andre har tenner ein kan kjenne på, eller bamsemunnar ein kan putte fingrane inn i. Det er mykje å velje i. 

Likevel går ho rett bort til ei bok med bilete av kaninar. Ho blar i henne, stoppar opp, og kjem tilbake til den same boka igjen og igjen.

Kanskje kjenner du det att. Kanskje har du til og med prøvd å gøyme boka litt, fordi du er lei av å lese den same historia om att og om att. Men barnet finn henne igjen. Og vel henne igjen.

I dette prosjektet hadde barna tilgang til eit stort utval av bøker med ulike taktile element – klaffar, teksturar, rørsle og interaktive detaljar. Likevel var det for nokre barn éi bestemt bok som peikte seg ut. Eitt barn valde den same boka om traktorar, gong på gong.

Kvifor blir det slik?

Vi tenker ofte at det er vi vaksne som vel bøker for dei yngste barna. At det er vi som bestemmer kva dei skal lese, og kva dei har utbyte av. Men i møte med eitt- til treåringar ser vi noko anna: barna vel sjølve – og dei vel ikkje tilfeldig.

I observasjonar frå barnehage viser det seg at små barn ofte trekkjer mot bøker som speglar noko dei kjenner frå før. Eit barn som har kaninar heime, vel bøker med kaninar. Eit anna som er oppteken av køyretøy, vel traktorar og gravemaskiner. Nokre vel bøker med hundar fordi dei har ein leikahund, eller fordi dei har møtt ein hund dei hugsar.

Dette handlar ikkje berre om preferansar. Det handlar om korleis lesing oppstår.

Når eit barn peikar på ein kanin i boka og seier «Vi har kaninar heime», skjer det noko meir enn at barnet gjenkjenner eit bilete. Boka blir knytt til barnet si eiga erfaring. Lesinga blir ikkje berre noko som kjem utanfrå – ho blir forankra i livet barnet allereie lever.

Slik utfordrar små barn ei vanleg førestilling om lesing som noko som først og fremst handlar om språk og forståing av tekst. For dei yngste barna handlar lesing også om å kjenne att, peike, gjenta og ta boka inn i eigne erfaringar.

Eit møte mellom tekst og lesar

Det same ser vi i korleis barna brukar bøkene. Dei blar fram og tilbake til dei same sidene. Dei stoppar opp ved det som interesserer dei. Dei tek med seg ting frå leiken inn i lesinga, og lar boka bli ein del av det dei allereie held på med.

Frå eit forskingsperspektiv kan dette forståast som ei tidleg form for lesarrolle. I litteraturvitskapen blir lesing ofte beskrive som eit møte mellom tekst og lesar. Sjølv om små barn ikkje les i tradisjonell forstand, viser dei at dei tek del i dette møtet – på sine eigne premiss.

les også:

Små barn les med kroppen, ikkje berre med auge og øyre

Dei vel, dei gjentek, dei peikar ut det som betyr noko for dei. Med andre ord: dei er ikkje passive mottakarar av lesing. Dei er aktive deltakarar.

Slik vaksne gjer

Dette har også konsekvensar for korleis vi tenker om bøker for dei yngste. Bøker blir ofte vurderte ut frå kva dei kan lære barna – ord, omgrep, kategoriar. Men observasjonane tyder på at det er like viktig å spørje: Kva kan barna bruke boka til?

Når interessa styrer val av bok, blir lesinga ein stad for gjenkjenning, utforsking og deltaking. Det betyr ikkje at alt må vere kjent. Men det betyr at barn allereie frå eitt- til treårsalderen orienterer seg i litteraturen ut frå det dei bryr seg om.

Kanskje bør vi ta det meir på alvor.

For når små barn vel den same boka om og om igjen, er det ikkje nødvendigvis fordi dei manglar variasjon.

Det kan vere fordi dei les ut frå eigne interesser – slik vaksne gjer.

Nytt fra forskersonen:

Barnehagelærere blir brakt til taushet av kollegaer med lengre erfaring

Råd til sjefen: Ikke stritt imot hjemmekontoret