Forskersonen er forskning.nos side for debatt og forskernes egne tekster. Meninger i tekstene gir uttrykk for skribentenes holdninger. Hvis du ønsker å delta i debatten, kan du lese hvordan her.

Jobben min er å forska på skadeinsekt i fruktdyrking – å finna ut kven som et på epla og plommene, og korleis me kan unngå eller avgrensa skadane. Men dei siste åra har eg også brukt tid på ei heilt anna side av insektverda: å dyrka fram proteinrike larver til fôr og undersøkja om restproduktet deira kan gjerast om til gjødsel.

Halvparten av historia manglar

Når media skriv om oppdrett av insektlarver, handlar det nesten alltid om proteininnhald og fiskefôr. Larver av svart soldatfluge eller mjølbille kan innehalda opp mot femti prosent protein, og dei kan fôrast opp på organisk avfall. Det er ei god historie: me tek noko me elles kastar, og gjer det om til verdifullt fiskefôr. Sirkulær økonomi, seier alle.

Men sirkelen er ikkje lukka.

For når larvene er hausta, sit produsenten att med eit anna restprodukt – ei blanding av insektbæsj, insekthud og restar av det larvene har ete. Dette vert kalla frass. Utan at frasset vert teke i bruk, er ikkje insektoppdrett den sirkulære industrien me liker å tru det er. I frasset ligg det også eit stort potensiale.

Kva inneheld eigentleg frass?

Frass er ikkje berre avfall. Det er eit organisk materiale som inneheld nitrogen, fosfor og kalium – dei same grunnstoffa som finst i vanleg kunstgjødsel. Men frasset inneheld òg noko meir: kitin frå insekthuda og levande mikroorganismar.

Det gjer frasset interessant på fleire måtar. Det kan fungera som gjødsel for plantene ved å tilføra næring til jorda. Det kan verka som jordforbetringsmiddel ved å betra jordstrukturen. Og det kan ha ein plantestyrkande effekt ved å stimulera plantene si motstandskraft mot stress. Både skadelege insekt, bakteriar og soppar stressar plantene, det gjer også tørke og flaum.

Det me har funne ut

Ved NIBIO har me gjort fleire forsøk der me har testa frass frå larver av svart soldatfluge og mjølbille på norske vekstar.

I eit forsøk med jordbær testa me ulike konsentrasjonar av frass, frå svært låge til relativt høge mengder. Resultata var tydelege: plantene vaks betre når dei fekk frass, men berre opp til eit visst nivå. 

Ved dei høgaste konsentrasjonane vaks dei dårleg, og rotutviklinga vart påverka negativt. Det tyder på at frass har ein reell gjødseleffekt, men at dosering er viktig.

I eit anna forsøk testa me frass på krysantemum. Her var resultata endå tydelegare. Plantene som fekk frass vart kraftigare, dei utvikla fleire sidegreiner og fleire blomeknoppar. 

Det mest slåande funnet var at plantene utan frass ikkje hadde ein einaste open blome då forsøket vart avslutta – medan dei som hadde fått frass, blomstra. Frasset ser altså ut til å påverka sjølve utviklingstida til planta, ikkje berre kor stor ho vert. Dette er spennande funn.

Bakteriar i frasset og kitin frå insekthuda kan stimulera bakteriane som allereie finst i jorda, og desse kan igjen styrkja plantene sitt naturlege forsvar. Det er enno mykje me ikkje veit om dei nøyaktige mekanismane, men biletet som teiknar seg, er at frass kan ha fleire positive verknadar enn me først trudde.

Hindringane er reelle

Det er ikkje berre mangel på kunnskap og begrensa produksjon som gjer at frasset vert lite nytta. Regelverket for bruk av insektfrass som gjødsel er framleis under utvikling, både i Noreg og i EU. Produsentane møter uklare krav, og marknaden er umogen. 

For at frass skal kunna seljast og brukast i stort omfang, må industrien klara å produsera store nok volum av eit standardisert og stabilt produkt som marknaden stolar på og vil betala for. Og skal ein få store nok volum må regelverket for kva larvene kan eta endrast.

Det er fullt mogleg å løysa desse utfordringane, men det krev prioritering, både når det gjeld forsking og utvikling av tilpassa regelverk.

Sirkelen må lukkast

Insektindustrien vert stadig framheva som ei av løysingane på verdas veksande matutfordringar. Det kan ho vera. Men då må me ta heile sirkelen på alvor – ikkje berre den delen som gir oss protein til fôr.

Frasset er ein ressurs me ikkje har råd til å kasta. Og for meg, som forskar på insekt i ein heilt annan samanheng, er det fasinerande å sjå kor mykje potensiale som ligg i det alle andre kallar for avfall.

Kanskje er det på tide at fleire byrjar å snakka om insektbæsjen.

Nytt fra forskersonen:

Endringer i Golfstrømmen:Vi må planlegge for verstefalls­scenarioene

Stort prosjekt avdekker nye funn om skogen: Dette er konsekvensene av flatehogst